Baksteen is het ideaal gevelmateriaal in ons klimaat, antwoordt Bart Goossens. Baksteen is ook zeer mooi maar er is gevaar voor ontsiering als er in het ontwerp risico’s worden genomen of details niet correct worden uitgewerkt. Tevens is de zorg tijdens en na de uitvoering van héél groot belang. Het vervuilen van gevelstenen is een vrij complexe materie en is vaak een gevolg van de invloed van verschillende factoren, veelal in combinatie met water. In functie van de omgeving, de oriëntatie van het gebouw en de keuze van de steen kan het gevelmetselwerk op termijn al of niet verschijnselen vertonen van veroudering en/of vervuiling. De bouwheer kan steeds beslissen een eventuele bijkomende bescherming te voorzien. Je koos voor de Beerse Wit Ivoor. Binnen de familie van de bleke stenen, is dit een zeer goede keuze, gezien deze steen gemaakt werd op basis van de witbakkende Westerwaldklei. De steen heeft hierdoor een goede porositeit in het kader van zowel verwerking als de weerstand tegen mogelijke vervuiling. Nog even meegeven dat voor de verwerking van heel bleke stenen wordt aangeraden om ingekleurde metselmortel (in de kleur van de stenen) te gebruiken om vervuiling door cementresten en het afzuren daarvan te vermijden Omtrent de vervuiling en bescherming van gevelstenen in ons klimaat, werd door Terca een héél uitgebreid artikel geschreven. Dit verscheen in de laatste uitgave van Brick Idee. De integrale tekst daarvan vind je hieronder:
BESCHERMING VAN GEVELBAKSTEEN IN ONS KLIMAAT
Opnieuw passeren in dit nummer van Brick Idee heel wat fraaie projecten de revue die duidelijk aantonen dat baksteen een smaakmaker is én blijft in het Belgische architectonische landschap. De uitgesproken voorkeur van de Belg voor het gebruik van baksteen kan niet los gezien worden van ons toch wel overwegend gure klimaat. Er zijn weinig materialen die zo goed de tand des tijds en de invloed van wisselende weersomstandigheden kunnen doorstaan als baksteen. Wat zeker niet wil zeggen dat baksteen totaal ongevoelig is voor neerslag en voor wisselende weersomstandigheden. Ook voor baksteen is water een boosdoener die zelfs heel wat schade kan aanrichten. Getuige daarvan soms optredende uitbloeiingsverschijnselen, uitlogingsvlekken, zwarte strepen of andere vormen van vervuiling die de gevels volledig kunnen ontsieren. Maar het water en zijn gevolgen zijn gemakkelijk buiten spel te zetten. Door een aantal eenvoudige voorzorgsmaatregelen te nemen bij het ontwerp en de uitvoering, kan je je gevels behoeden voor een esthetische ondermijning, veroorzaakt door het water of andere klimaatsomstandigheden.
Waarop letten bij het ontwerp? Bij het ontwerp wordt de architect aangeraden er voor te zorgen dat bepaalde elementen van het gebouw niet blootgesteld zullen worden aan overvloedige waterconcentraties. Zeker in het geval van bepaalde risico-ontwerpen moet hij de nodige aandacht besteden aan de details van de gevel. Zo niet, is de kans groot dat de gevel ontsierd zal worden door zwarte strepen op plaatsen waar die hoge waterconcentraties langs de gevel afdruipen. Concreet schenkt de architect zeker extra aandacht aan volgende elementen: - Platte daken: de afwerking van de platte daken (arduinen, betonnen of keramische deksteen; pvc-alu profiel; …) moet voldoende ver uitsteken en moet een druiprand bevatten. Een goede oplossing is de deksteen in negatieve helling te leggen, zodat het water naar het platte dak loopt. - Raamdorpels: raamdorpels moeten aan de zijkant voorzien zijn van een opstaande rand en een druiprand onderaan. De zijkant laten uitfrezen bij de natuursteenhandel is een dure aangelegenheid. Een goedkope oplossing bestaat erin de randjes te laten opkleven - Oversteek van een gebouw: hoe breder de oversteek, hoe minder de kans dat het water rechtstreeks met de gevel in contact komt. - Ronde ramen: bij ronde ramen gaat het regenwater zich concentreren onderaan de cirkel. Daarom is daar een extra randprofiel nodig met extra dorpel met druiprand. Om alle risico’s te vermijden kan een rond raam het beste onder een oversteek gesitueerd worden. - Vrijstaande wanden of tuinmuurtjes zonder afdekking: wanneer vrijstaande muren zoals bijvoorbeeld vele brievenbusconstructies niet beschermd worden tegen regen, kan mosvorming optreden. - Gevelplint: om een vervuiling van de onderste rijen metselwerk te vermijden, komt het eropaan te beletten dat aarde of ander vuil rondom het project hoog kan opspatten. Meer en meer worden arduinen plinten voorzien tegen dit opspattend vuil. Dit is op zich een goede oplossing, doch geen noodzaak. Indien tijdens de ruwbouwfase de plint wordt beschermd, en er kort nadien voorzien wordt in een plankier, een verharde strook rond de gevel van het gebouw, kan de gevelplint perfect in baksteen uitgevoerd worden. Om eventuele vervuiling minder opvallend te maken kan je de plint in een donkere kleur van baksteen laten uitvoeren of kan je het metselwerk in een andere kleur laten opvoegen.
Waarop letten bij de uitvoering? Uiteraard moet ook de aannemer zijn verantwoordelijkheid nemen en moet hij het gevelmetselwerk uitvoeren volgens de regels van de kunst. Dit begint uiteraard met een verzorgde verwerking van de gevelstenen zelf, maar ook met een goede keuze van het verwerkingsmateriaal. Een greep uit de belangrijkste criteria: - Bescherming van de verpakking: de verpakking moet beschermd worden tegen zowel de regen als de ondergrond. Na gebruik moet de verpakking terug gesloten worden zodat de stenen niet nat kunnen worden. - Juiste opbouw van de spouwmuur: de spouwmuur moet gebouwd worden volgens de regels van de kunst, d.w.z. eerst de binnenmuur optrekken, dan de isolatie plaatsen en dan de buitenmuur. Mortelbaarden en –bruggen moeten vermeden worden, de isolatie moet goed aangedrukt worden, de plaatsing van de waterkerende laag moet zeer nauwgezet gebeuren en men mag niet vergeten om op regelmatige afstand te voorzien in een open stootvoeg. Het is van cruciaal belang dat de architect op uitvoerige wijze controleert of de spouwmuur inderdaad op correcte wijze wordt opgetrokken. De net vermelde onvolkomenheden liggen immers heel vaak aan de oorsprong van plaatselijke vochtproblemen en bovendien werken ze ook uitbloeiingen en uitlogingen in de hand. * Bescherming van het metselwerk tijdens en na de uitvoering: - Beschermen tegen opspattend vuil tijdens en na de werken - Beschermen tijdens andere werkzaamheden (vb. slijpen van staven te dicht bij de gevel kan roestvlekjes veroorzaken op de gevel) - vrijwaren van geconcentreerde bewatering - vers gevelmetselwerk afdekken Denk er aan dat opspattend vuil kan zo hardnekkig in de steen dringen, dat het zelfs met mechanische reiniging niet meer verwijderbaar is zonder de steen te beschadigen. * Juiste keuze van de verwerkingsmortel - Volg het advies van de mortelfabrikant of het algemeen verwerkingsadvies voor de bereiding van de legmortels - Vermijd wit cement en bastaardmortel - Vermijd mogelijke additieven zoals detergenten en mortelvet. - Gebruik steeds zuiver leidingwater om mortel aan te maken. - Voor de Terca Diamantstenen moet een aangepaste legmortel gebruikt worden. * Correcte wijze van opvoegen - Nooit dadelijk na het metselen opvoegen, tenzij er gebruik gemaakt wordt van de doorstrijkmortels die in ons land evenwel zelden gebruikt worden - Pas voegen na volledige uitdroging van het metselwerk - Steeds voegen tijdens droge periode - Metselwerk lichtjes bevochtigen vóór het opvoegen - Voor de Terca Diamantstenen moeten speciale prefabmengsels (vb. Seifert, …) gebruikt worden. * Niet wachten met regenwaterafvoer: een dak zonder de regenafleiders is taboe! Het geconcentreerd vallende water kan tot meer dan 1 meter ver en hoog opspatten. Indien de hanggoten en de afleiders niet tijdig geplaatst kunnen worden, kan je veel onheil voorkomen met bijvoorbeeld een pvc-rioolbuis.
Gevelmetselwerk beschermen tegen vocht? Baksteen gedraagt zich uitstekend in ons klimaat en is het ideale gevelmateriaal. In de meeste gevallen is een extra bescherming van de bakstenen gevel dus niet nodig. Baksteen is immers poreus en zal bij hevige regenval het water snel opnemen. Hierdoor wordt vermeden dat het water van de gevel stroomt. Eens de regenbui over is, zal het opgenomen water opnieuw verdampen. Bij langdurige regenval raakt het gevelmetselwerk verzadigd en zal het water wel langs de gevel naar beneden lopen. In beide gevallen wordt stof en vuil (al dan niet aanwezig in de regen) meegenomen. Bij gelijkmatige opname en afgifte van dit regenwater over de volledige geveloppervlakte is de vervuiling eerder egaal, zodat er zich geen storend vervuilend effect voordoet. Als resultaat van deze fijne stoflaag verkrijgt men in de loop der jaren een lichte kleurverandering, ook wel “natuurlijke veroudering” of “patina” genoemd. In sommige gevallen is een extra bescherming van de gevel wel een aanrader. We denken hierbij bijvoorbeeld aan gebouwen die zich bevinden in een industriezone, een fel bebost gebied of langsheen een drukke steenweg. In dit laatste geval kan de gevel vervuild geraken door de uitlaatgassen, maar ook door strooizouten en smeltwater in de winter. De mate waaraan een gevel aan dergelijke vervuiling onderhevig is, is natuurlijk ook sterk afhankelijk van de oriëntatie. Bepaalde delen van een gebouw blijven langer vochtig en zijn dus kwetsbaarder dan andere. Voor risicovolle gevels kan de bouwheer een waterwerende behandeling overwegen. Tegenwoordig zijn er zeer goede waterwerende producten op de markt die voorkomen dat slagregens doorheen de façade dringen. Dat vermindert niet alleen de vervuiling, maar biedt onrechtstreeks nog andere voordelen. Een degelijke hydrofuge beschermt de gevel, maar laat hem toch ademen. Dat resulteert in volgende voordelen: - Verhoging van de (esthetische) duurzaamheid van poreuze gevelmaterialen - Bescherming tegen vervuiling - Bescherming tegen chemische corrosie (verwering door zure regen) - Bescherming tegen vorstschade - Bescherming tegen kalk- en zoutuitbloeiing - Bescherming tegen mos- en schimmelgroei - Verhoging van de isolatiewaarde van de buitenmuur Er zijn heel wat hydrofugemiddelen op de markt en ze kunnen natuurlijk niet allemaal dezelfde kwaliteit bieden. Als je de middelen gaat vergelijken, moet je zeker op volgende eigenschappen letten. Een goed hydrofugemiddel - dringt goed door in het bouwmateriaal - is goed bestand tegen de alkaliën in bouwmaterialen die cement bevatten (vb. de voegen) - is goed bestand tegen UV-straling - kleeft niet en droogt reukloos - glanst niet - verstopt de poriën niet zodat er toch nog een hoge doordringbaarheid is voor waterdamp Hou er wel rekening mee dat een gevel die behandeld wordt met een waterwerende laag zich bij regens als niet-poreus zal gedragen waardoor dus de natuurlijke patina die normaal eigen is aan baksteen zich niet zal voltrekken. In wel zeer specifieke gevallen, bijvoorbeeld een hypermodern bouwproject temidden van een industriezone, kan men er goed aan doen om zelfs van bij de ontwerpfase rekening te houden met een preventieve behandeling, en deze zelfs mee op te nemen in het lastenboek. Over deze waterwerende middelen kan Terca je op aanvraag bijkomende informatie verschaffen.
Ook de keuze van de baksteen is belangrijk Terca beschikt als Leader in Bricks over het grootste kleur- en structuuraanbod in ons land. Elke steen heeft zijn eigenschappen, ook met betrekking tot de porositeit en het vochtgedrag. Met de porositeit van de steen wordt de procentuele wateropname bepaald door de steen, en deze varieert binnen het Terca-gamma van 4 tot 18%. Hoe hoger de porositeit hoe kwetsbaarder de steen is voor vervuiling of andere problemen. Ook de kleur speelt een niet te onderschatten rol. Bij donkere stenen valt een kleurverandering of een vervuiling minder of nauwelijks op en het is dan ook geenszins storend. Bij gevels, opgebouwd uit bakstenen met een lichtere tint is het visuele effect van veroudering sneller zichtbaar, en zeker een vervuiling ten gevolge van een risico-ontwerp. Om te resumeren: baksteen is het ideaal gevelmateriaal in ons klimaat. Baksteen is ook zeer mooi maar er is gevaar voor ontsiering als er in het ontwerp risico’s worden genomen en als de uitvoering niet met zorg gebeurt. In functie van de omgeving, de oriëntatie en de keuze van de steen kan de bouwheer beslissen of er een bijkomende waterwerende bescherming moet gebeuren. Wie zich in deze problematiek wil verdiepen, kunnen we volgende publicaties aanraden: "Bijdrage tot het verwezenlijken van een esthetisch verantwoord gevelmetselwerk", R.Wattiez, Brick idee nr. 10, Techniek en Kwaliteit. (zie ook Terca Website) "Baksteen en Regen", Bouwen met Baksteen, uitg. 1/2000, Techniek "Vochtwerende oppervlakteproducten – keuze en verwerking", T.V. 140, WTCB. "De geïsoleerde spouwmuur", uitgave Terca en Isover september 2000
