Wat is de verantwoordelijkheid van de architect tegenover een foutieve raming? (Beantwoord op 30-01-2017)

Advocaat Mark Huygen geeft de volgende uiteenzetting over 'Budgetoverschrijding versus aansprakelijkheid architect':

"Een architectenovereenkomst dient om geldig te zijn, geen geschreven afspraak omtrent het bouwbudget te vermelden. Dit is gekend en algemeen aanvaard. Uiteraard is het aangewezen dit wel te vermelden zoals hierna zal blijken."

"Bij het bepalen van het bouwbudget dient de architect echter steeds zorgvuldig te werk te gaan. Een budgetoverschrijding kan immers ernstige gevolgen hebben voor de architect en de bouwheer."

"Het is vaste rechtspraak dat een architectenovereenkomst geldig kan worden afgesloten indien er geen budget wordt bepaald. Het is echter duidelijk dat het budget voor de bouwheer uiterst belangrijk is bij het realiseren van zijn bouwproject en zoals in casu bij het aanvragen van een lening. De architect zal dan ook de taak hebben om een ontwerp te tekenen conform het overeengekomen budget."

"Er is een spanningsboog gezien de advies- en informatieverplichting versus  de medewerkingsplicht. Niettegenstaande  het contractueel vastleggen van een bouwbudget niet wettelijk verplicht is, legt artikel 4 van de Wet van 20 februari 1939 betreffende de bescherming van de titel van het beroep van de architect, de architect een raadgevings- en bijstandsverplichting op. Deze verplichting houdt in dat de architect zal informeren naar de financiële mogelijkheden van de bouwheer."

"Tevens zal de architect op grond van artikel 16 van het Reglement van beroepsplichten ontwerpen voorstellen die binnen de grenzen blijven van het in de opdracht vastgestelde concept en van de begroting die eruit voortvloeit. De architect heeft aldus een  initiatiefplicht over het bouwbudget en zal aldus moeten  informeren naar de financiële mogelijkheden van de bouwheer."

"Daaruit volgt dat de architect bij aanvang van de opdracht een correcte raming dient te doen. Dit houdt bijvoorbeeld tevens in dat de bouwheer ingelicht wordt over de financiële gevolgen van bepaalde materiaal- en conceptkeuzes. De architect heeft de plicht de aandacht van de bouwheer te vestigen op elke overschrijding van het oorspronkelijke budget en dient zich hieromtrent te vergewissen van zijn akkoord."

"Maar ook op de bouwheer rust een contractuele verplichting: de medewerkingsverplichting. De bouwheer moet immers de nodige inspanningen leveren om de architect toe te laten het budget te beheersen en aldus alle gegevens aanreiken om een correcte begroting te doen."

"Wat vermeldt de overeenkomst? Op welke wijze is het  bouwbudget vermeld? Men dient een onderscheid maken tussen een  raambudget en  een vast bedrag. Een raambudget impliceert immers een inspanningsverbintenis, terwijl een vast bedrag slaat op een resultaatsverbintenis. Dit onderscheid is niet onbelangrijk."

"Twee mogelijkheden/twee onderscheiden overeenkomsten: Wanneer een vast bedrag wordt overschreden door de architect, komt zijn aansprakelijkheid in het gedrang door het louter niet behalen van het resultaat. (resultaatsverbintenis) Bij een inspanningsverbintenis verbindt de architect zich om zo goed mogelijk een bepaald resultaat te behalen en zal zijn aansprakelijkheid pas in het gedrang komen wanneer kan worden aangetoond dat de architect tekort is geschoten in zijn contractuele verplichtingen, anders dan het louter bereiken van het resultaat."

"Uiteraard is het aantonen van een fout bij een inspanningsverbintenis veel moeilijker  dan het bewijzen van een fout bij een resultaatsverbintenis. De architect zal daarom best  in zijn contract met de bouwheer een raambudget stipuleren."

"Wat bij  budgetoverschrijding?

• Wederom moet een onderscheid gemaakt worden : met name tussen toelaatbare  en ontoelaatbare overschrijding.
• Indien de architect en de bouwheer het raambudget hebben gestipuleerd in de architectenovereenkomst, is het aan de architect om de plannen te realiseren in functie van de financiële middelen van de bouwheer. Rechtspraak en rechtsleer zijn van oordeel dat er een vermoeden van fout is in hoofde van de architect bij een overschrijding van het raambudget met meer dan 10 à 15%. Dergelijke overschrijding wordt als ontoelaatbaar beschouwd."

"Maar de architect kan wegens ontoelaatbare overschrijding van het raambudget dit vermoeden weerleggen. De architect kan  bijvoorbeeld aantonen dat er sprake is van onvoorzienbare omstandigheden of een fout van de bouwheer of een derde. In dat geval speelt de regel van  10 à 15% overschrijding niet."

"De bouwheer kan meerwerken (bijvoorbeeld meer en betere isolatie, afwijkingen bouwvergunning door de bouwheer) hebben besteld. Of er kan zich een plotse en forse prijsstijging voordoen tijdens het bouwproces."

"Misvatting over de schade ten gevolge  budgetoverschrijding: Het is een mythe dat de bouwheer de meerprijs zondermeer kan verhalen op de architect. De schade die de bouwheer heeft geleden ten gevolge van de budgetoverschrijding is niet gelijk te stellen is met de kostprijs van de uitgevoerde werken boven het budget."

"Vaak  zal men concluderen dat het gedeelte van de overschrijding van het bouwbudget reeds van in het begin in het oorspronkelijke budget moest worden opgenomen. Aldus kan men niet spreken van ‘schade’ voor de bouwheer, doch wel van een uitgestelde bouwkost. De meerkosten die het gevolg zijn van die overschrijding kunnen aldus niet aanzien worden als schade."

"Het kan niet de bedoeling zijn dat de architect de financierder is van het project van de bouwheer. Elk geval van budgetoverschrijding moet echter in concreto worden beoordeeld. De effectieve schade die de bouwheer heeft geleden, kan eventueel liggen in het feit dat de bouwheer een lening moest afsluiten bij de bank om de meerkost te kunnen betalen. Gelet op de immateriële aard van deze schadevergoedingen kunnen deze van belangrijke omvang zijn."

"Conclusie: De bouwheer dient te waken over het budget dat hij ter beschikking heeft en zich dient te realiseren dat elke gewijzigde keuze een invloed kan hebben op zijn budget. Ook de architect moet de bouwheer stipt en tijdig  informeren omtrent het budget en dient de bouwheer te informeren  over eventuele financiële gevolgen  van bepaalde keuzes en beslissingen."

"De art. 16 en 20 van het reglement op de beroepsplichten stellen dat op de architect de deontologische verplichting rust om te waken over het bouwbudget en dat hij er voor moet zorgen dat het kostenplaatje van de voorziene werken altijd in balans is met de mogelijkheden en wensen van de bouwheer. Dit artikel kan tevens samen gelezen worden met algemene bijstands- en informatieverplichting die een architect overeenkomstig artikel 4 van de wet van 20 februari 1939 sowieso steeds heeft."

"In de architectenovereenkomst wordt vaak verwezen naar  “raming” der werken. Deze raming wordt zeer vaak slechts ten informatieve titel opgegeven teneinde een maatstaf te kunnen vormen voor de erelonen die men als architect afspreekt. Vaak gaat de bouwheer er verkeerdelijk vanuit gaat dat het hier gaat om een “afgesproken budget”."

"Kijk aldus goed na wat de overeenkomst tussen bouwheer en architect bepaalt. Dit is van belang om uit te maken of er een inspannings- dan wel een resultaatsverbintenis werd afgesproken..."

"Betreffende de schade  moet steeds de vraag gesteld worden of de architect een fout heeft gemaakt die in causaal verband staat met de beweerde schade. Niet elke budgetoverschrijding is automatisch te wijten aan een fout van de ontwerper. Budgetoverschrijding tot 10% à 15% is niet abnormaal te noemen en derhalve ook niet foutief. Zelfs indien het budget met meer dan 10% à 15% overschrijdt, betekent dit niet automatisch dat de overschrijding te wijten is aan een fout vanwege de ontwerper."

"De architect kan het vermoeden van aansprakelijkheid bij overschrijding weerleggen. Het is aldus  geen onweerlegbaar vermoeden dat de architect verantwoordelijk is  voor budgetoverschrijding."

"In het geval van de vraagsteller zou kunnen blijken dat de architect vergeten heeft de calculatie van de isolatie te doen.  Dit is allicht en sowieso een fout. Vraag is dan wel hoe groot de schade is voor de bouwheer."