Scheuren in gevel (Beantwoord op 10-10-2003)

“Scheuren in gebouwen zijn een gevolg van te hoge spanningen, waardoor materialen gaan openbarsten,” antwoordt architect Vincent Cops. “Deze spanningen kunnen worden veroorzaakt door differentiële zettingen van de fundering, een ondoordachte constructie van de bovenbouw of verschillende uitzetting van bouwmaterialen.

Differentiële zettingen

Een gebouw wordt gefundeerd op de ondergrond. Door verschillende factoren kan deze ondergrond zetten, maar ook uitzetten. Concreet betekent dit dat het gebouw zal meebewegen. Op zich geen probleem, gelijkmatige zettingen van enkele centimeters zijn zelfs aanvaardbaar.

Elk gebouw oefent een belasting uit op de ondergrond, die wordt samengedrukt en gaat zetten. Kortom, bij elk bouwwerk zullen zettingen optreden door een verandering van de belasting op de ondergrond.

De problemen duiken op wanneer het gebouw niet als één geheel gaat bewegen. In dit geval spreekt men van “differentiële” zettingen. Verschillende zones van het gebouw gaan op hun manier bewegen. Op de overgangen ontstaan barsten, die zich verder kunnen voortplanten doorheen het gebouw.

De oorzaken voor differentiële zettingen zijn van allerlei aard: onregelmatigheden of veranderingen in de ondergrond, veranderingen van het grondwaterpeil, ongelijkmatige verdeling van het gewicht van een gebouw, de toepassing van verschillende funderingstypes voor eenzelfde gebouw, verbouwingswerken, hoogstammige bomen, de omvang van een gebouw, etc.

Enkele voorbeelden:

- Bij een gebouw, dat gedeeltelijk uit twee bouwlagen en gedeeltelijk uit één bouwlaag bestaat, zal het ene deel de ondergrond meer belasten en aldus meer gaan zetten.

- Een gedeeltelijk onderkelderd gebouw heeft een verhoogd risico op scheuren.

- Zoals vermeld zal elk nieuw gebouw zetten. In het geval dit tegen een bestaand gebouw geplaatst wordt, gaan deze gebouwen ten opzichte van elkaar bewegen, dus bestaat er risico op schade. Zo kan de constructie van een hoogbouw tegen een bestaand gebouw belangrijke schade aanrichten.

- Een hoogstammige boom in de onmiddellijke omgeving van een gebouw kan schade aanrichten. Hij “drinkt” grote hoeveelheden waardoor het grondwaterpeil zakt en kleiachtige grondlagen gaan krimpen. Bovendien kunnen de wortels directe schade aanrichten aan de fundering.

- Tijdens sommige bouwwerken wordt het grondwaterpeil kunstmatig verlaagd. Door het dalen van het grondwaterpeil gaan kleiachtige grondlagen krimpen. Hierbij treden soms enorme zettingen op bij de omliggende gebouwen.

- Door de mijnuitbating in Limburg zijn over een lange periode grote hoeveelheden koolsteen uit de ondergrond gehaald. Door het instorten van de ondergrondse gangen en tunnels is het grondpeil geleidelijk maar aanzienlijk gedaald.

Oplossingen bestaan uit een weloverwogen fundering in functie van de kwaliteit van de ondergrond en de belasting van het gebouw.

Indien differentiële zettingen te verwachten en onvermijdelijk zijn, kunnen ze worden gecontroleerd door de voorziening van elastische zettingsvoegen van fundering tot dak, die kleine bewegingen toelaten zonder schade te veroorzaken.

Ondoordachte constructie

Een gebouw dient op een doordachte manier te worden geconstrueerd, waarbij elke belasting wordt afgedragen naar de fundering, die de belasting op haar beurt overbrengt op de ondergrond.

Zo wordt het gewicht van een verdieping via wanden en kolommen overgedragen naar de onderliggende verdieping.

Vanzelfsprekend mag een bouwelement niet bezwijken … het gebouw zou instorten.

Daarnaast dient men zich ook af te vragen of een bouwelement zal vervormen en in welke mate. Iedereen kent wel het beeld van een ouder gebouw, waarbij de muren nog steeds de constructie kunnen dragen maar toch behoorlijk uit hun lood zijn gaan staan, of een houten raamlatei die doorhangt. Deze vervormingen gaan doorgaans gepaard met barstvorming.

Belangrijke vraag is of men te maken heeft met esthetische foutjes of met ernstige constructieve tekortkomingen, die de stabiliteit van het gebouw in het gedrang brengen.

Uitzetting van materialen

Materialen hebben een verschillende uitzetting in functie van temperatuur, vochtigheid of bij verwerking. Hout zal bijvoorbeeld sterk uitzetten bij een hogere vochtigheid. Cementproducten kennen een sterke krimp na de verwerking. Zo zal een chapevloer enkele maanden na de plaatsing openbarsten.

Bij pleisterwerk is er een verhoogd risico op haarscheurtjes indien de ondergrond uit verschillende materialen bestaat.

Kortom, indien materialen met een verschillende uitzetting samen toegepast worden zonder de nodige elastische voegen te voorzien, worden spanningen veroorzaakt die tot schade kunnen leiden, doorgaans zonder invloed op de stabiliteit.

Zoals blijkt kan de oorzaak voor de barstvorming van allerlei aard zijn. In vele gevallen betreft het schoonheidsfoutjes zoals barstjes in de voegen of in het binnenpleisterwerk.

Indien de barsten omvangrijk zijn of verder toenemen, is een onderzoek naar de oorzaak en de ernst van de situatie aangewezen.