Ondanks betonstop nood aan 450.000 nieuwe woningen: is Vlaanderen te ambitieus?

De betonstop van de Vlaamse regering stelt een duidelijke doelstelling: geen nieuwe bouwgronden na 2040. Daarnaast moeten er 450.000 nieuwe woningen bijkomen. Hoe pakken we dat aan en houden we tegelijkertijd Vlaanderen leefbaar? We vroegen Caroline Deiteren van Embuild Vlaanderen en Steven Lannoo van NAV om een reactie.

Betonstop

De Vlaamse regering is aan het werken aan een nieuw Beleidsplan Ruimte Vlaanderen. Dit beleidsplan, beter bekend als de ‘bouwshift’ of ‘betonstop’, regelt de ruimtelijke ordening in Vlaanderen voor de komende decennia. Het doel is om de open ruimte te beschermen. Concreet betekent dit dat we vanaf 2040 enkel nog mogen bouwen binnen de ruimte die al bebouwd is.

450.000 nieuwe woningen nodig

Maar in de conceptnota van de regering staat wel dat er tegen 2050 maar liefst 450.000 nieuwe woningen moeten bijkomen. “En dat is eigenlijk een onderschatting”, weet Caroline Deiteren van Embuild Vlaanderen. “Het cijfer is gebaseerd op de bevolkingsprognoses van het Planbureau. Willen we tegen 2050 voldoende kwalitatieve woningen, dan moet dat cijfer regelmatig bijgesteld worden.”

Meer doen met de ruimte die er is

Maar hoe gaan we die extra woningen creëren, zonder nieuwe bouwgronden aan te snijden? Door verticaal uit te breiden, ruimtes boven winkels te benutten en leegstaande sites een tweede leven te geven, klinkt het. En dat vooral in stads- en dorpskernen. Volgens Steven Lannoo, directeur van de beroepsvereniging Netwerk Architecten Vlaanderen (NAV), anticiperen architecten hier al volop op. Lannoo: "De uitdagingen die in de conceptnota van de Vlaamse regering staan, zijn allesbehalve nieuw. De discussie over slimmer omgaan met de schaarse ruimte, zoals verdichten, optoppen en compacter bouwen, loopt al jaren. Ook onder architecten leeft al langer de bewustwording dat we het ruimtelijk rendement in Vlaanderen moeten verhogen en méér moeten doen met de ruimte die we hebben.”

Transformeren van bestaande panden

Architect Jan Kubasiewicz van Kuba&Vahedi gelooft alvast in het principe om in de hoogte uit te breiden. Hij renoveerde een gebouw in Elsene uit 1955. “Een gebouw afbreken om een nieuw gebouw in de plaats te zetten zorgt voor een grotere CO₂-voetafdruk. Dit wil niet zeggen dat je elk gebouw per se moet laten staan, maar duurzaam bouwen is meer dan ooit de boodschap. Als je als architect bovendien kan vertrekken van een mooie basis vol potentieel, zoals bij dit pand, kan je daar een sterke en stijlvolle transformatie van maken.” 

Optoppen voor extra woonunit

Kubasiewicz transformeerde de drie bestaande appartementen en de commerciële ruimte op het gelijkvloers om tot een pand met vijf wooneenheden. “Eén per verdieping, telkens met twee slaapkamers en buitenruimtes. Op het dak voegden we een nieuwe verdieping toe voor het penthouse.” Op die manier verduurzaamde Kubasiewicz het oude pand en kwamen er twee extra woonunits bij.

Vergunningenbeleid moet willen meewerken

Meer woonruimte creëren door te gaan optoppen is zeker de way to go. “Maar er zijn nog andere oplossingen”, aldus Lannoo. “In veel Vlaamse kernen is de bebouwing opvallend laag en zijn er in eenzelfde straat vaak verschillen tussen bouwhoogtes. Daar liggen zeker kansen, mits het vergunningenbeleid voldoende flexibel en positief meedenkt. Het is uiteraard niet de bedoeling om overal hoge woontorens neer te zetten, maar je kan in heel wat straten wel één of twee bouwlagen toevoegen.”

Verappartementisering krijgt onnodig protest

Daarnaast is er veel potentieel om boven winkelpanden leegstaande verdiepingen te activeren. Net zoals het omvormen van industrie- en bedrijfsgebouwen tot woningen, of het  ontdubbelen van grote villa-percelen voor meergezinswoningen of co-housing. “Niet elke oplossing past overal, maar we moeten af van het idee dat elk perceel of gebouw maar op één manier gebruikt kan worden. Hoewel er soms protest is tegen 'verappartementisering', is het essentieel om kwaliteitsvolle gezinswoningen te blijven aanbieden in groeiende kernen”, vindt Lannoo. 

Conceptnota verandert vergunningenbeleid niet

Verkerning, verdichting, co-housing, optoppen, … In de praktijk blijkt dit toch moeilijk te realiseren. Deiteren: “Bouwprojecten in steden hebben minder kans op een vergunning, duren langer en zijn kostelijker. Het aantal vergunningsaanvragen en toegekende vergunningen zit op het laagste peil in 10 jaar en blijft dalen. Dit moet fundamenteel keren om de nodige betaalbare en kwalitatieve woningen tijdig te kunnen realiseren. De conceptnota biedt daar voorlopig nog geen antwoorden op.”

Gemeente moeten mee verantwoordelijk zijn

Het vergunningenbeleid blijft dus een heikel punt. Daarom wil Embuild lokale besturen meer responsabiliseren voor het realiseren van voldoende bijkomend woonaanbod. Deiteren: “Momenteel is er te veel autonomie. Als een lokaal bestuur bijvoorbeeld een andere visie heeft en geen of te weinig gewenste en prioritaire locaties voor bijkomende woningen aanduidt, kan Vlaanderen daar weinig tegen doen.”

Positief kijken naar de betonstop

“Het klopt dat alle betrokkenen, en in de eerste plaats de gemeenten, positief moeten kijken naar de toekomst. Binnen de bestaande ruimte is er nog veel potentieel om woningen te realiseren. Verdichting hoeft echt niet ten koste te gaan van de levenskwaliteit. Mits voldoende publieke ruimte en door het vermengen van functies krijg je net plaatsen waar het zeer goed is om te wonen en te leven", besluit Lannoo.