Binnenkijken: renovatie van een rijwoning op niveaus

Pauline en Vincent wilden met hun vijf kinderen terug van het platteland naar de hoofdstad. Het budget was echter niet ongelimiteerd. Het Brusselse architectenbureau époc wist die beperking mooi te omzeilen door zich toe te spitsen op de achterste helft van een bescheiden rijwoning.

Terug naar de stad

Pauline en Vincent, beiden werkzaam in Brussel, hadden er destijds voor gekozen om met hun nieuw samengesteld gezin met maar liefst vijf kinderen te verkassen naar een grote woning op het Waals-Brabantse platteland. De jaren verstreken, de kinderen groeiden op en het dagelijkse woon-werkverkeer begon zwaar te wegen. Zo groeide het idee om terug te keren naar de stad.

Maar een eigen woning vinden voor zo’n groot gezin is, heeft natuurlijk zijn prijs. Gezien het beschikbare budget, overwoog het koppel om te gaan huren… tot ze de woning van een bevriende architecte zagen, die ze zelf renoveerde. Misschien konden ze toch een bescheiden woning kopen, tegen een schappelijke prijs, waardoor er voldoende budget zou overblijven om een woning op hun maat te creëren. Het ontwerp zouden ze aan hun vriendin toevertrouwen. Die stond echter op het punt naar het buitenland te verhuizen, maar raadde hen de jonge architecten van bureau époc aan. Na een eerste positief contact vatten Pauline en Vincent hun zoektocht aan. Al snel vinden ze een bescheiden rijwoning in het groene Watermaal-Bosvoorde, vlak bij het Zoniënwoud. Tijd om de architecten erbij te halen.

Een hele uitdaging

Wanneer de architecten Arnaud Raison en Benjamin Matlet het felbegeerde huis zien, stellen ze meteen vast dat ze voor een uitdaging staat. "Het was een klein huis, met twee verdiepingen en een zolder", weet Arnaud Raison nog. "Achter de gevel van amper 5,50 meter breed leidden twee aansluitende kamers op het gelijkvloers naar een kleine binnenplaats aan de achterkant. Die zat iets hoger en was ingesloten door muren en een helling met planten. De inkomhal, op zich al 2 meter breed, leidde naar de traphal tegen de achtergevel die ruim een derde van de breedte innam. Bovendien zaten er slechts enkele kleine vensteropeningen in de achtergevel die weinig licht binnenlieten… Toch zagen we een mogelijkheid om het gewenste programma van de kopers te realiseren, waaronder minstens vier slaapkamers. Maar veel ruimte creëren in iets kleins, betekende dat we de woning volledig opnieuw moesten configureren."

Nieuwe ruggengraat

Uitgangspunt van de renovatie was het aanpassen van de verticale circulatie in huis. "Om aan volume en oppervlakte te winnen, hebben we de trap naar het midden van de woning verplaatst. Hij vormt nu als het ware de ruggengraat van de woning, van beneden tot helemaal boven, alsook de scheiding tussen de ruimtes vooraan en achteraan."

Deze ingreep veranderde het uiterlijk van de woning volledig, ten goede trouwens. Door de trap centraal te plaatsen, kwam de achtergevel volledig vrij. Dat betekende dat de achterste ruimtes, die vroeger door de brede traphal waren afgesneden, aan oppervlakte wonnen en zich nu, net als aan de voorkant, over de volle breedte uitstrekken. En door de vrijgekomen achtergevel in te vullen met ruim bemeten glaselementen, valt er nu aanzienlijk meer natuurlijk licht binnen.

Versie 2.0

De architecten stelden de opdrachtgevers twee ontwerpen voor. "In het eerste werden de bestaande verdiepingen ongemoeid gelaten, terwijl de eerste verdieping als een grote overloop was opgevat met het trappenhuis in het midden. Het tweede voorstel ging een stap verder: daarin hadden we de voorste en achterste vloer van elkaar losgekoppeld, waardoor een systeem van halve niveaus ontstond. Het voordeel is dat het technisch eenvoudig uit te voeren is én het zorgt voor afwisseling in de ruimtes. Ze behouden elk hun eigen identiteit, maar blijven visueel wel verbonden."

Een bijkomend voordeel, en een belangrijk, was dat door de vloeren te verlagen, het achterste niveau van de zolder beter benut kon worden. “Het is nu een volwaardige verdieping, met een groot raam in de achtergevel. Het volstond om in het dak achteraan enkele dakramen toe te voegen. Dat is veel eenvoudiger en minder duur dan een dakkapel."

Het was dit tweede ontwerp dat de eigenaars het meeste aansprak. Ze zagen er meer mogelijkheden in om alles volledig op hun maat aan te pakken. Bovendien situeerde het zware werk zich vooral aan de achterzijde. Aan het voorste deel en de straatgevel hoefde niet te worden geraakt.

Half gesloopt

Achteraan gingen de traphal en de vloeren eruit. De nieuwe vloeren kwamen 80 centimeter lager te liggen. "In Brusselse woningen is de muur in het midden van de woning doorgaans de muur die de vloeren draagt", leggen de architecten uit. "Die moesten we dus behouden en de trappen er als het ware omheen wikkelen."

Door het verdwijnen van de trap konden er in de achtergevel twee grote ramen worden geplaatst over de twee verdiepingen. "We hoefden de gevel niet eens volledig te slopen. Grote steunbalken ondersteunen nu het overblijvende metselwerk.” Alle leefruimtes genieten nu van een aanzienlijke lichtinval, zowel achteraan als vooraan via de bestaande openingen in de voorgevel. Het licht doorkruist nu de hele woning.

De nieuwe indeling tekende meteen ook het plan voor de locatie van de verschillende ruimtes. "De keuken en de eetkamer kwamen op de eerste verdieping, waar ze van het uitzicht op de omgeving genieten, boven de muren van de koer. De woonkamer zit op het gelijkvloers, rechtstreeks verbonden met de kleine binnenplaats, die de eigenaars volledig hebben opgeknapt."

Vier slaapkamers en een mezzanine

De architecten zijn er trouwens ook in geslaagd plek te vinden voor de vier gevraagde slaapkamers. En zelfs een beetje meer. De eerste slaapkamer, met doucheruimte, bevindt zich op het gelijkvloers, aan de straatkant. De andere slaapkamers zitten onder het dak. Aan de voorkant van de woning voegden de architecten een dakkapel toe om meer volume te creëren. Stedenbouw zag geen graten in de ingreep, aangezien de twee aanpalende woningen een vergelijkbare inrichting hebben om hun zolder bewoonbaar te maken. Hier deelt een (mobiele) wand de ruimte onder het dak op om twee aparte slaapkamers te creëren. De vierde slaapkamer ligt aan de achterzijde, boven de eetkamer, en heeft een groot raam in de achtergevel. De bonus zit ‘m in de nok van het dak: de architecten creëerden er een multifunctionele ruimte die desgewenst als logeerkamer kan dienen.

Lage energie

Naast de structurele troeven, kan de woning ook uitpakken met sterke energieprestaties. Hoewel de structuur van het dak werd behouden, kreeg het een nieuwe afwerking en werd het tot in de puntjes geïsoleerd. Hetzelfde geldt voor de achtergevel (isolatie van buitenaf) en de vloerplaat achteraan. Enkel de voorgevel werd niet geïsoleerd. Doordat er weinig energiewinsten te halen vielen, was dat financieel niet interessant. Wel kwam er nog een nieuwe gasketel en radiatoren, met als resultaat dat de woning maar weinig energie verbruikt.